ЖРТдан 110 упай топтой албай калган 20 миң абитуриенттин тагдыры кандай болот? (пикир)

ЖРТдан 110 упай топтой албай калган 20 миң абитуриенттин тагдыры кандай болот? (пикир)

Билим АКИpress - ЖРТдан 110 упай топтой албай калган үмүтсүз 20 миң жаштарга эмне болот? Менин оюмча, жалпы республикалык тестирлөөнү эч качан жоюп салбаш керек. Себеби, бул жогорку окуу жайга өтүүдө коррупцияга бөгөт коюунун бирден бир жолу жана сапаттын жогорулашына өбөлгө. Бул тест өзүн 2002-жылдан бери тастыктады.

ЖРТны алып салуу — коррупциялашкан ЖОЖ ректорлорунун жана жетекчилердин эле чөнтөгүн толтурат. Акыркы күндөрү коомдун көз жаздымында калып кеткен маселе бар. Бул тема популярдуу футбол чемпионаты же чуулгандуу коррупция, Бурулайдын өлүмүнчөлүк талкууланбашы мүмкүн. Бирок 20 миңдей үй-бүлөнү кызыктыргандыктан, маанилүү.

14-июнда Билим берүү жана илим министрлиги ЖРТнын жыйынтыгын жарыялады. Маалыматка ылайык, анын негизги тестине жалпы 45 миң 607 адам катышып, 29 миң 49 адам кыргыз тилинде, 16 миң 558 адам орус тилинде тапшырган. Тарых сабагынан 24 миң 963 адам, биологиядан 14 миң 309, химиядан 10 миң 922, математикадан 10 миң 624, англис тилинен 9 миң 674, физикадан 5 миң 541 адам тест берген. 2018-жылы ЖРТ катышуучуларынын орточо упайы
119,4 болуп, 2017-жылга салыштырмалуу 2 упайга жогорулады. Орточо упай 2017-жылы 117,8, 2016-жылы 115,4, 2015-жылы 114,9 жана 2014-жылы 104,9 болгон.

110дон жогорку упай топтоп, ЖОЖдорго тапшыруу укугуна ээ болгондор 26 миң 180 адамды же тесттин катышуучуларынын 57%ын түзсө, 110 упайлык барьерди өтө албагандар 19 миң 427 адамды (же жалпы катышуучулардын 43%ы) түзгөн.

Медиа бул тема боюнча «айсбергдин суу үстүнөн көрүнгөн тарабын» чагылдырды. Коомчулук ЖРТда эң жогорку упай топтогон 59 окуучу жөнүндө гана сөз кылды. Алардын 32си кыз бала болсо, 27си эркек бала. Жогорку упай алган же алтын серфтификатка ээ болгон 59 окуучунун 43ү Бишкек шаарындагы мектептердин бүтүрүүчүлөрү, 16сы гана аймактардан. Тактап айтканда, Ош шаарынан — 4, Ысык-Көл облусу – 3, Нарын облусу – 3 (үчөө тең Ат-Башы районунан), Талас облусу – 2, Чүй облусу – 2, Жалал-Абад жана Баткен облусунан 1ден окуучу алтын сертификатка ээ болду.

Бишкек шаары менен аймактардын ортосунда ажырым абдан чоң экени байкалат. Каршы аргумент айтылышы мүмкүн. Ал мындай: республика боюнча мектептер 4 категорияга бөлүнөт:

1. Бишкек шаарындагы мектептер;
2. областтык борбордогу жана чакан шаарлардагы мектептер;
3. айылдык мектептер;
4. бийик тоолуу аймактагы мектептер (2006-жылы ушул категория да кошулган).

Бүгүнкү күнгө чейин 5 миңдин айланасындагы гранттык (бюджеттик) орундун 60-67%ы айылдык мектеп (Бишкек шаарынан башка) бүтүрүүчүлөрүнө берилип келет. Тагыраагы, 2017-жылдагы статистика боюнча, 4 миң 561 бюджеттик орундун 821и (21,7%) Бишкек шаарындагы мектеп бүтүрүүчүлөрүнө, 664ү (17,9%) областтык борбордогу жана чакан шаарлардагы бүтүрүүчүлөргө, 2 миң 171и (46,3%) айылдык мектеп бүтүрүүчүлөрүнө, 867си (14,1%) бийик тоолуу аймактагы мектеп бүтүрүүчүлөрүнө жана 38и Казакстан, Тажикстан, Орусия сыяктуу өлкөлөрдөн тапшырган абитуриенттерге бөлүштүрүлгөн. Мурдагы жылдарда да ушундай квота сакталган.

Алтын сертификатты мектептердин деңгээлинде карай турган болсок, Бишкек шаарындагы №61 физика-математикалык мектеп-лицейинин окуучулары 12 алтын сертификат менен алдыга чыккан. Бишкектеги №70 мектеп-гимназия – 6, Бишкектеги «Айчүрөк» лицейи («Сапат») – 4, «АУЦА-Билимкана» – 3, Таластагы «Манас Ата-Сапат» балдар лицейи – 2, Ч.Айтматов атоындагы балдар лицейи («Сапат») – 2 , Караколдогу Х.Карасаев лицейи («Сапат») – 2 ж.б.у.с уланат.

№61 мектептен алтын сертификат алгандар кантип көп чыгат деген суроого бул мектептин илгертен келген калыптанган окуу процесси жана Билимди баалоо жана окутуу усулдары борборунда (тестти түзгөн мекеме) иштегендер ушул мектепте да сабак бергендиктен, кааласа-каалабаса да окуучуга таасири болору айтылып келет. Ал эми «Сапат» билим берүү мекемесинин лицейлеринин окуучулары жалпысынан 14 алтын сертификатка ээ болушкан.

Негизи, жарыш болгон жерде баары ийгиликтүүлөрдү сүйлөшөт эмеспи. Бишкекте же шарты жакшы мектепте окуган окуучунун жогорку упай алышы нормалдуу көрүнүш. Бирок Нарын облусунан тоолуу Ат-Башы районунун 3 башка мектебинен 3 окуучунун алтын сертификат алышы чынында алкышка татыктуу!

ЖРТ — татыктуулардын социалдык-экономикалык статусу же жашаган жерине карабай ЖОЖго бюджеттик негизде окуй алышына чоң өбөлгө жана кепилдик. Тестти уюштурган мекеме: «Бул тест мектепте алган билимди толук өлчөбөйт, бирок баланын ЖОЖдо окуп кетүүсү үчүн логикалык ойлонуусу, речтик ойлонуусун өлчөгөн жана адилеттүүлүктү сактаган инструмент», - деп белгилейт.

Макул болбой коюу мүмкүн эмес. Жогорудагылар медалдын бир тарабы эле. Эми медалдын башка тарабына келели. Баланын билимдүү же билимсиздигин ЖРТ баллына карап шарттуу баалай турган болсок:

0-60-109 упай – эң төмөн деңгээл;
110-149 упай – канааттандырарлык деңгээл;
150-199 упай – жакшы деңгээл;
200-249 упай – жогорку деңгээл.

Буга карап туруп, 2009-жылдан бери ЖРТда 110 упайдан аз алгандардын (саны жана % өлчөмү) тенденциясы төмөндөгүдөй: ЖРТга 2009-жылы 33 миң 579 адам катышып, 110 упайдан аз алгандар 13 миң 491ди (40%) түзгөн. 2010-жылы 30 миң 269 адам катышып, 110 упайдан аз алгандардын саны 12 миң 680 (41%), 2011-жылы 39 миң 525 адам катышып, 110 упайдан аз алгандардын саны 17 миң 470 (44%), 2012-жылы 55 миң 546 адам катышып, 110 упайдан аз алгандардын саны 26 миң 34 (46,8%), 2012-жылдан баштап 110 упайдан төмөн алгандар ЖОЖго окуй албайт деген эреже киргизилген.

2013-жылы 52 миң 777 адам катышып, 110 упайдан аз алгандардын саны 24 миң 969 (47 %), 2014-жылы 53 миң 200 адам катышып, 110 упайдан аз алгандардын саны 28 миң 654 (53,8%), 2015-жылы 53 миң 48 адам катышып, 110 упайдан аз алгандардын саны 20 миң 751 (39%), 2016-жылы 52 миң 39 адам катышып, 110 упайдан аз алгандардын саны 19 миң 671 (37%), 2017-жылы 48 миң 449 адам катышып, 110 упайдан аз алгандардын саны 15 миң 909 (32,8), 2018-жылы 45 миң 607 адам катышып, 110 упайдан аз алгандардын саны 19 миң 427 (42,5%) түзгөн.

Быйыл ушул 20 миңге жакын баланын ЖОЖго окуу кыялы да ишке ашпайт. Бир жылда 11-классты орточо эсеп менен 60-65 миң окуучу бүтүрөт экен. Быйыл 9-классты бүтүргөндөрдүн саны 93 миң 874 болсо, 11-классты 59 миң 463 окуучу бүтүрүүдө.

Акыркы жылдары 9-класстан кийин кесиптик лицейлерге тапшыргандар көбөйүп баратканын адистер белгилешет. 9-класстын бүтүрүүчүлөрү менен 11-класстардын бүтүрүүчүлөрүнүн санынын ортосундагы айырма ошол себептен. ЖРТга былтыр же мурдагы жылдары мектепти бүтүргөндөр катышканын эске албаганда деле 60 миңдей бүтүрүүчүнүн 14 миңдейи ЖРТга катышкан эмес. 14 миң деле аз сан эмес. Албетте, келечегин бир гана ЖРТга байлабай же баары эле жогорку билимдүү болууну туура көрбөгөндөр да бардыр. Болгону, болжолдоого мүмкүн. Алардын кээ бири кесиптик лицейге же чет өлкөдөгү ЖОЖго окуйттур, же Москвага барып иштейттир…. А бирок жогорку билим алам деп 45 миң 607 адам тапшырып, анын 20 миңдейи 110 упайга жетпей ЖОЖго өтүү үмүтүнөн да кол жуушу маанилүү көйгөй эмеспи? Бул
билим берүү сапаты төмөндүгүнүн белгиси эмеспи?

Окуучулардын билим деңгээлин өлчөгөн эл аралык абройлуу «PISA» (The Programme for International Student Assessment) сынагына кыргыз окуучулары 2006-жылы жана 2009-жылы катышып, 65 өлкөнүн ичинен 65-орунду алган. Кийинки жылдары бул сынакка катышуудан бийлик тарабынан баш тартылган. 2018-жылдын 16-мартында министр Г.Кудайбердиеванын «PISAга сөзсүз кайтабыз» деген сөзү үмүт берет. Рейтингде акыркы орунду алсак да, «PISA» аркылуу билим берүү системабыз эмнеден өксүп жатканын жана кандай өзгөрүү болуп жатканын ар 3 жылда өтчү бул сынак аркылуу анализ кылууга мүмкүн болот.

Маселеге кайтсак, ЖРТны акыркы 10 жылда катышкандардын 15% жакшы деңгээлде (150-199 упай), орточо 2-3% (200 упайдан жогору) жогорку деңгээлде тапшырыптыр. Мындай айтканда, 100 баладан 2-3 бала эле жогорку упайы менен мактана алат.

Дагы кайталайм, ЖРТны эч качан алып салбаш керек. Бул бирден бир ЖОЖго өтүүдө коррупцияны алдын алат. Бул тест өзүн 2002-жылдан бери тастыктады. ЖРТны алып салуу өлкөдөгү 56 ЖОЖ ректор жана жетекчилердин эле жеке чөнтөгүн толтуруп, коррупцияны арттырат (Министрликтин сайтындагы маалыматка ылайык, өлкөдө 31 мамлекеттик, 19 жеке менчик жана 6 чет элдик ЖОЖдун филиалы бар).

Кыргызстандагы ЖОЖдор план боюнча жылына 17-18 миң абитуриентти кабыл ала алат. Сырттан келген чет элдик жана сырттан (дистанциондук) же экинчи жогорку окуу менен дагы 17 миңдей кабыл алынат. Бирок ЖОЖдорду толтуруш үчүн же 20 миң окуучунун психологиясы бузулбасын деп эле 110 упайлык барьерди алып салуу да туура эмес. ЖОЖдо окуш үчүн
кандайдыр бир деңгээл керек…

ЖРТдан 110 упай топтой албай калгандардын басымдуу бөлүгүн айыл жергесиндеги абитуриенттер түзөт. Шаарда ЖРТга даярдык курстары кеңири, бирок айылда ЖРТга даярдык курсу барбы? Айылда шарт барбы? Шаардагылардын көпчүлүгү 110 упайды өткөн үчүн келишимдик негизде болсо да, ЖОЖдо окуу мүмкүнчүлүгү бар. Бишкек шаарынан тапшыргандардын негизги тесттеги орточо упайы 130 жана андан жогору. Ал эми айылдык мектептердин орточо упайы 109-110 болгондуктан, алардын ЖОЖдо окуу мүмкүнчүлүгү жана үмүтү да жоголот.

110 упайдан өтпөй калгандардын психологиялык абалын «ЖРТдан өтпөй калдым, эми эмне кылам? Жогорку билим алууга укугум жокпу? Ата-энеме кантип айтам? Москвага кетсемби? Досторумдун алдында кантип жүрөм?» деген сыяктуу суроолор менен сүрөттөөгө мүмкүн. Чет өлкөдөгү кээ бир мамлекеттерде ушундай абалдар суицидге чейин алып барган окуялар бар.

Бул жазууда 110 упай ала албаган 20 миңге жакын баланын сапатсыз билимин тастыктап эле койбой, алардын жашоодон үмүтүн өчүрбөштүн жолун жогорку масштабда кароо керек экенин айткым келди. 20 миң бала деген 20 миң үй-бүлө, ар бир ата-эне кызын же уулун жашоодо өз жолун таап кетишин каалайт. Ал үчүн мектептеги билим берүүнүн сапатын жогорулатуу үчүн адаттан тыш чараларды көрүү керек. Негизи, билим берүү системасын оңдош үчүн мугалимдердин моралдык да, социалдык да статусун көтөрүү керек. Мындайча айтканда, мугалимге биринчи кезекте көңүл бурулушу керек. Өнүккөн өлкөлөр билим берүү системасын мына ушинтип трансформациялап гана өнүккөн экен. Мектепти бүтүрүп, келечектеги кесибин тандап, кыял куруу алдында турган мындай жаштарга кантип үмүт берүү керек? Бул абдан олуттуу маселе эмеспи? Жаштардын келечекке ишенимдүү карап, ар тараптуу өсүшүнө жардам берүүгө башкача өңүттөн жол көрсөтүү үчүн кеч калбадыкпы?

Автор: Серепчи БАКЫТБЕК АБДУЛЛАЕВ.

Автордун грамматикасы менен стилистикасы сакталды

1459893_10151908056074830_29408590_n

Комментарии будут опубликованы после проверки модератором
Для добавления комментария необходимо быть нашим подписчиком
Видеоматериалдар
Фотоматериалдар
×

up